काठमाडौँ । नेपालको पूर्वी भूभागमा यस वर्ष धान रोपाइँको गति सुस्त छ। कोशी र मधेस प्रदेशमा असार २९ सम्म आइपुग्दा गत वर्षको तुलनामा उल्लेखनीय गिरावट आएको देखिएको छ। गत वर्ष यो समयमा ६७ प्रतिशतभन्दा बढी रोपाइँ भइसक्दा, यसपालि ५९ प्रतिशतमा सीमित रहनुमा मुख्य कारण — कम वर्षा।

कोशीमा रोपाइँ २० प्रतिशतभन्दा बढी घटेको छ भने मधेसमा यो गिरावट झन् गहिरो, करिब २८ प्रतिशत छ। कृषि विभागका अनुसार पूर्वी तराईमा मनसुन यद्यपि छिटो सुरु भएको थियो, तर पर्याप्त वर्षा नभएकाले खेत सुक्खा नै रहे। किसानहरू वर्षाको आशामा रोपाइँ पर्खिरहेका छन्।

पूर्वमा वर्षाको यस्तो अनियमितता किन भयो त? मौसमविद्हरू भन्छन्, यसपालि न्यून चापीय रेखा पश्चिममै केन्द्रित भएकाले पूर्वी क्षेत्रहरूमा अपेक्षाकृत कम वर्षा भयो। उदाहरणका लागि, जनकपुरमा केवल १० प्रतिशत वर्षा भएको छ, विराटनगरमा १५ प्रतिशत र पोखरामा सामान्यको तुलनामा केवल २२ प्रतिशत। यी सबै क्षेत्रहरू धान खेतीमा निकै महत्वपूर्ण मानिन्छन्।

जलवायु परिवर्तन पनि एउटा कारण हो। मौसम एकछिन अत्यधिक वर्षा, अर्कोछिन सुक्खा — यस्तो चरम अनिश्चितता देखिन थालेको छ। जलवायुविद्हरू भन्छन्, अब हाम्रा कृषि प्रणालीले मौसमअनुकूल लचिलो बन्नुपर्ने आवश्यकता छ। सिँचाइको पहुँच बढाउनुपर्ने, पानी संकलन प्रणाली सुधार गर्नुपर्ने र अनुकुल बिउको प्रयोग बढाउनुपर्ने समय यही हो।

यस वर्ष देशभर मनसुन औसतभन्दा १५ दिन छिटो सुरु भएको थियो। जेठ १५ मा पूर्वबाट भित्रिएको मनसुन असार ६ भित्रै देशभर फैलिएको हो। तर फैलिएको मात्र पर्याप्त भएन — सक्रियता कमजोर रहँदा धान रोपाइँमा सीधा असर परेको हो।

सरकारको तथ्यांकले देखाउँछ — सुदूरपश्चिम प्रदेशमा भने यो वर्ष रोपाइँ राम्रो भएको छ। बिस्तारै पूर्वमा पनि वर्षा बढ्ने संकेत देखिएको मौसमविद्हरू बताउँछन्। तर ढिला भइसकेको रोपाइँले उत्पादनमा असर पार्नसक्ने चेतावनी दिइँदैछ। यस्तो अवस्थाले खाद्य सुरक्षामा समेत चुनौती थप्ने देखिन्छ।